Darmowe ebooki » Epopeja » Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie - Adam Mickiewicz (barwna biblioteka TXT) 📖

Czytasz książkę online - «Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie - Adam Mickiewicz (barwna biblioteka TXT) 📖».   Wszystkie książki tego autora 👉 Adam Mickiewicz



1 ... 31 32 33 34 35 36 37 38 39 ... 42
Idź do strony:
ja się wyuczę!» 
 
Gdy Zosia domawiała ostatnie wyrazy, 
Podszedł ku niej zdziwiony i kwaśny Gerwazy: 
«Już wiem! — rzekł — Sędzia mówił już o tej wolności! 
Lecz nie pojmuję, co to ściąga się do włości! 
Boję się, żeby to coś nie było z niemiecka! 
Wszak wolność nie jest chłopska rzecz, ale szlachecka! 
Prawda, że się wywodzim wszyscy od Adama, 
Alem słyszał, że chłopi pochodzą od Chama, 
Żydowie od Jafeta, my szlachta od Sema, 
A więc panujem jako starsi nad obiema. 
Jużci pleban inaczej uczy na ambonie... 
Powiada, że to było tak w Starym Zakonie, 
Ale skoro Chrystus Pan, choć z królów pochodził, 
Między Żydami w chłopskiej stajni się urodził, 
Odtąd więc wszystkie stany porównał i zgodził; 
Niech i tak będzie, kiedy inaczej nie można! 
Zwłaszcza, że jako słyszę, i jaśnie wielmożna 
Pani moja Zofija na wszystko się zgadza; 
Jej rozkazać, mnie słuchać: jużci przy niej władza. 
Tylko ostrzegam, byśmy wolności nie dali 
Pustej i słownej tylko, jako za Moskali, 
Kiedy pan Karp nieboszczyk włościan wyswobodził 562, 
A Moskal ich podatkiem potrójnym ogłodził. 
Radzę więc, aby chłopów starym obyczajem, 
Uszlachcić i ogłosić, że im herb nasz dajem. 
Pani udzieli jednym wioskom Półkozica, 
Drugim niech swą Leliwę nada pan Soplica. 
Natenczas i Rębajło uzna chłopa równym, 
Gdy go ujrzy szlachcicem wielmożnym, herbownym. 
Sejm potwierdzi. 
 
A niech się mąż pani nie trwoży, 
Iż oddanie ziem państwo tak bardzo zuboży: 
Nie da Bóg, abym rączki córy dygnitarskiej 
Widział umozolone w pracy gospodarskiej. 
Jest na to sposób. W zamku wiem ja pewną skrzynię, 
W której jest Horeszkowskie stołowe naczynie, 
Przy tym różne sygnety, kanaki, manele, 
Kity bogate, rzędy, cudne karabele. 
Skarbczyk Stolnika, w ziemi skryty od grabieży, 
Pani Zofii jako dziedziczce należy; 
Pilnowałem go w zamku jako oka w głowie, 
Od Moskalów i od was, państwo Soplicowie. 
Mam także spory worek mych własnych talarów, 
Uzbieranych z wysługi, tudzież z pańskich darów. 
Myśliłem, gdy nam zamek wróconym zostanie, 
Obrócić grosz na murów wyreperowanie; 
Nowemu gospodarstwu dziś zda się w potrzebie; — 
A więc, panie Soplico, wnoszę się do ciebie, 
Będę żył u mej pani na łaskawym chlebie 
I kołysząc Horeszków pokolenie trzecie, 
Wprawiać do Scyzoryka pani mojej dziecię, 
Jeśli syn — a syn będzie: bo wojny nadchodzą, 
A w czasie wojny zawżdy synowie się rodzą». 
 
Ledwie ostatnie słowa domówił Gerwazy, 
Gdy poważnymi kroki przystąpił Protazy. 
Skłonił się i wydobył z zanadrza kontusza 
Panegiryk ogromny, w półtrzecia563 arkusza. 
Skomponował go rymem podoficer młody,  
Który niegdyś w stolicy sławne pisał ody; 
Potem wdział mundur, lecz i w wojsku beletrysta, 
Wiersze rabiał. Już Woźny przeczytał ich trzysta, 
Aż gdy przyszedł do miejsca: O ty, której wdzięki 
Budzą bolesną radość i rozkoszne męki! 
Która na szyk Bellony gdy zwrócisz twarz piękną, 
Złamią się wnet oszczepy i tarcze rozpękną! 
Zwalcz dziś Marsa Hymenem; srogiej niezgód hydrze 
Niech dłoń twoja syczące z czoła żmije wydrze! — 
Tadeusz i Zofia ustawnie klaskali, 
Niby chwaląc, w istocie nie chcąc słuchać daléj. 
Już z rozkazu Sędziego pleban stał na stole 
I ogłaszał włościanom Tadeusza wolę. 
 
Zaledwie usłyszeli nowinę poddani, 
Skoczyli do panicza, padli do nóg pani, 
«Zdrowie państwu naszemu»! ze łzami krzyknęli; 
Tadeusz krzyknął: «Zdrowie spółobywateli, 
Wolnych, równych — Polaków!» — «Wnoszę ludu zdrowie!» 
Rzekł Dąbrowski; lud krzyknął «Niech żyją wodzowie! 
Wiwat wojsko, wiwat lud, wiwat wszystkie stany!» 
Tysiącem głosów, zdrowia grzmiały na przemiany. 
 
Tylko Buchman radości podzielać nie raczył; 
Pochwalał projekt, lecz go rad by przeinaczył: 
A naprzód, komisyją legalną wyznaczył, 
Która by... Krótkość czasu była na zawadzie, 
Że nie stało się zadość Buchmanowej radzie. 
Bo na dziedzińcu zamku już stali parami 
Oficery z damami, wiara z wieśniaczkami. 
«Poloneza!» krzyknęli wszyscy w jedno słowo. 
Oficerowie wiodą muzykę wojskową; 
Ale pan Sędzia w ucho rzekł do jenerała: 
«Każ pan, żeby się jeszcze kapela wstrzymała. 
Wiesz, że dzisiaj synowca mego zaręczyny; 
A dawnym obyczajem jest naszej rodziny, 
Zaręczać się i żenić przy wiejskiej muzyce. 
Patrz, stoi cymbalista, skrzypak i kozice, 
Poczciwi muzykanci; już się skrzypak zżyma, 
A kobeźnik kłania się i żebrze oczyma. 
Jeżeli ich odprawię, biedni będą płakać; 
Lud przy innej muzyce nie potrafi skakać. 
Niechaj ci zaczną; niech się i lud podweseli; 
Potem będziem wybornej twej słuchać kapeli». 
Dał znak. 
 
Skrzypak u sukni zakasał rękawek, 
Ścisnął gryf krzepko, oparł brodę o podstawek 
I smyk jak konia w zawód puścił po skrzypicy. 
Na to hasło, stojący obok kobeźnicy, 
Jak gdyby w skrzydła bijąc, częstym ramion ruchem 
Dmą w miechy i oblicza wypełniają duchem: 
Myśliłbyś, że ta para w powietrze uleci, 
Podobna do pyzatych Boreasza dzieci. 
Brakło cymbałów. 
 
Było cymbalistów wielu, 
Ale żaden z nich nie śmiał zagrać przy Jankielu 
(Jankiel przez całą zimę nie wiedzieć gdzie bawił, 
Teraz się nagle z głównym sztabem wojska zjawił); 
Wiedzą wszyscy, że mu nikt na tym instrumencie 
Nie wyrówna w biegłości, w guście i talencie. 
Proszą, ażeby zagrał, podają cymbały; 
Żyd wzbrania się, powiada, że ręce zgrubiały, 
Odwykł od grania, nie śmie i panów się wstydzi; 
Kłaniając się umyka. Gdy to Zosia widzi, 
Podbiega i na białej podaje mu dłoni 
Drążki, którymi zwykle mistrz we struny dzwoni; 
Drugą rączką po siwej brodzie starca głaska 
I dygając: «Jankielu — mówi — jeśli łaska! 
Wszak to me zaręczyny: zagrajże Jankielu! 
Wszak nie raz przyrzekałeś grać na mym weselu?» 
 
Jankiel niezmiernie Zosię lubił: kiwnął brodą 
Na znak, że nie odmawia; więc go w środek wiodą, 
Podają krzesło, usiadł, cymbały przynoszą, 
Kładą mu na kolanach. On patrzy z rozkoszą 
I z dumą: jak weteran w służbę powołany, 
Gdy wnuki ciężki jego miecz ciągną ze ściany, 
Dziad śmieje się, choć miecza dawno nie miał w dłoni, 
Lecz uczuł, że dłoń jeszcze nie zawiedzie broni. 
 
Tymczasem dwaj uczniowie przy cymbałach klęczą, 
Stroją na nowo struny i próbując, brzęczą; 
Jankiel z przymrużonymi na poły oczyma 
Milczy i nieruchome drążki w palcach trzyma. 
 
Spuścił je. Zrazu bijąc taktem tryumfalnym, 
Potem gęściej siekł struny jak deszczem nawalnym: 
Dziwią się wszyscy. Lecz to była tylko proba; 
Bo wnet przerwał i w górę podniósł drążki oba. 
 
Znów gra. Już drżą drążki, tak lekkimi ruchy, 
Jak gdyby zadzwoniło w strunę skrzydło muchy, 
Wydając ciche, ledwie słyszalne brzęczenia. 
Mistrz zawsze patrzył w niebo czekając natchnienia. 
Spójrzał z góry, instrument dumnym okiem zmierzył, 
Wzniósł ręce, spuścił razem, w dwa drążki uderzył: 
Zdumieli się słuchacze. 
 
Razem ze strun wiela 
Buchnął dźwięk, jakby cała janczarska kapela 
Ozwała się z dzwonkami, z zelami, z bębenki: 
Brzmi Polonez Trzeciego Maja! — Skoczne dźwięki 
Radością oddychają, radością słuch poją; 
Dziewki chcą tańczyć, chłopcy w miejscu nie dostoją — 
Lecz starców myśli z dźwiękiem w przeszłość się uniosły, 
W owe lata szczęśliwe, gdy senat i posły, 
Po dniu Trzeciego Maja, w ratuszowej sali, 
Zgodzonego z narodem króla fetowali, 
Gdy przy tańcu śpiewano: Wiwat król kochany! 
Wiwat Sejm, wiwat Naród, wiwat wszystkie Stany! 
 
Mistrz coraz takty nagli i tony natęża; 
A wtem puścił fałszywy akord jak syk węża, 
Jak zgrzyt żelaza po szkle: przejął wszystkich dreszczem 
I wesołość pomięszał przeczuciem złowieszczem. 
Zasmuceni, strwożeni, słuchacze zwątpili, 
Czy instrument niestrojny? czy się muzyk myli? 
Nie zmylił się mistrz taki! On umyślnie trąca 
Wciąż tę zdradziecką strunę, melodyję zmąca, 
Coraz głośniej targając akord rozdąsany, 
Przeciwko zgodzie tonów skonfederowany: 
Aż Klucznik pojął mistrza, zakrył ręką lica 
I krzyknął: «Znam! znam głos ten! to jest Targowica!» 
I wnet pękła ze świstem struna złowróżąca; Muzyk bieży do prymów, urywa takt, zmaca, 
Porzuca prymy, bieży z drążkami do basów, 
Słychać tysiące coraz głośniejszych hałasów; 
Takt marszu, wojna, atak, szturm; słychać wystrzały, 
Jęk dzieci, płacze matek. — Tak mistrz doskonały 
Wydał okropność szturmu, że wieśniaczki drżały, 
Przypominając sobie ze łzami boleści 
Rzeź Pragi, którą znały z pieśni i z powieści, 
Rade, że mistrz na koniec strunami wszystkiemi 
Zagrzmiał, i głosy zdusił, jakby wbił do ziemi.  
 
Ledwie słuchacze mieli czas wyjść z zadziwienia, 
Znowu muzyka inna — znów zrazu brzęczenia 
Lekkie i ciche; kilka cienkich strunek jęczy, 
Jak kilka much, gdy z siatki wyrwą się pajęczéj. 
Lecz strun coraz przybywa: Już rozpierzchłe tony 
Łączą się i akordów wiążą legijony, 
I już w takt postępują zgodzonymi dźwięki, 
Tworząc nutę żałośną tej sławnej piosenki: 
O żołnierzu, tułaczu, który borem, lasem 
Idzie, z biedy i z głodu przymierając czasem, 
Na koniec pada u nóg konika wiernego, 
A konik nogą grzebie mogiłę dla niego. 
Piosenka stara, wojsku polskiemu tak miła! 
Poznali ją żołnierze; wiara się skupiła 
Wkoło mistrza; słuchają, wspominają sobie, 
Ów czas okropny, kiedy na Ojczyzny grobie 
Zanucili tę piosnkę i poszli w kraj świata; 
Przywodzą na myśl długie swej wędrówki lata, 
Po lądach, morzach, piaskach gorących i mrozie, 
Pośrodku obcych ludów, gdzie często w obozie 
Cieszył ich i rozrzewniał ten śpiew narodowy. 
Tak rozmyślając smutnie pochylili głowy. 
 
Ale je wnet podnieśli, bo mistrz tony wznosi, 
Natęża, takty zmienia: coś innego głosi. 
I znowu spójrzał z góry, okiem struny zmierzył, 
Złączył ręce, oburącz w dwa drążki uderzył: 
Uderzenie tak sztuczne, tak było potężne, 
Że struny zadzwoniły jak trąby mosiężne 
I z trąb znana piosenka ku niebu wionęła, 
Marsz tryumfalny: Jeszcze Polska nie zginęła! 
Marsz Dąbrowski do Polski! — I wszyscy klasnęli, 
I wszyscy «Marsz Dąbrowski!» chórem okrzyknęli. 
 
Muzyk, jakby sam swojej dziwił się piosence, 
Upuścił drążki z palców, podniósł w górę ręce; 
Czapka lisia spadła mu z głowy na ramiona, 
Powiewała poważnie broda podniesiona, 
Na jagodach miał kręgi dziwnego rumieńca, 
We wzroku ducha pełnym błyszczał żar młodzieńca, 
Aż gdy na Dąbrowskiego starzec oczy zwrócił, 
Zakrył rękami, spod rąk łez potok się rzucił: 
«Jenerale — rzekł — ciebie długo Litwa nasza 
Czekała — długo, jak my Żydzi Mesyjasza... 
Ciebie prorokowali dawno między ludem 
Śpiewaki, ciebie niebo obwieściło cudem, 
Żyj i wojuj, o ty nasz!...» Mówiąc, ciągle szlochał, 
Żyd poczciwy Ojczyznę jako Polak kochał! 
Dąbrowski mu podawał rękę i dziękował, 
On, czapkę zdjąwszy, wodza rękę ucałował. 
 
Poloneza czas zacząć. — Podkomorzy rusza 
I z lekka zarzuciwszy wyloty kontusza, 
I wąsa pokręcając, podał rękę Zosi 
I skłoniwszy się grzecznie w pierwszą parę prosi. 
Za Podkomorzym szereg w pary się gromadzi, 
Dano hasło, zaczęto taniec: on prowadzi. 
 
Nad murawą czerwone połyskają buty, 
Bije blask z karabeli, świeci się pas suty, 
A on stąpa powoli, niby od niechcenia: 
Ale z każdego kroku, z każdego ruszenia, 
Można tancerza czucia i myśli wyczytać. 
Oto stanął, jak gdyby chciał swą damę pytać, 
Pochyla ku niej głowę, chce szepnąć do ucha; 
Dama głowę odwraca, wstydzi się, nie słucha; 
On zdjął konfederatkę, kłania się pokornie, 
Dama raczyła spójrzeć, lecz milczy upornie564; 
On krok zwalnia, oczyma jej spojrzenia śledzi, 
I zaśmiał się na koniec; rad z jej odpowiedzi 
Stąpa prędzej, pogląda na rywalów z góry, 
I swą konfederatkę z czaplinymi pióry 
To na czole zawiesza, to nad czołem wstrząsa, 
Aż włożył ją na bakier i pokręcił wąsa. 
Idzie; wszyscy zazdroszczą, biegą w jego ślady, 
On by rad ze swą damą wymknąć się z gromady: 
Czasem staje na miejscu, rękę grzecznie wznosi 
I żeby mimo przeszli, pokornie ich prosi; 
Czasem zamyśla zręcznie na bok się uchylić, 
Odmienia drogę, rad by towarzyszów zmylić, 
Lecz go szybkimi kroki ścigają natręty, 
I zewsząd obwijają tanecznymi skręty; 
Więc gniewa się, prawicę na rękojeść składa, 
Jakby rzekł: «Nie dbam o was, zazdrośnikom biada!» 
Zwraca się z dumą w czole i z wyzwaniem w oku, 
Prosto w tłum; tłum tancerzy nie śmie dostać w kroku, 
Ustępują mu z drogi, — i zmieniwszy szyki, 
Puszczają się znów za nim. — 
 
Brzmią zewsząd okrzyki: 
«Ach to może ostatni! patrzcie, patrzcie młodzi, 
Może ostatni, co tak poloneza wodzi!» 
I szły pary po parach hucznie i wesoło, 
Rozkręcało się, znowu skręcało się koło, 
Jak wąż olbrzymi w tysiąc łamiący się zwojów; 
Mieni się cętkowata, różna barwa strojów 
Damskich, pańskich, żołnierskich, jak łuska błyszcząca, 
Wyzłocona promieńmi zachodniego słońca 
I odbita o ciemne murawy wezgłowia. 
Wre taniec, brzmi muzyka, oklaski i zdrowia! 
 
Tylko kapral Dobrzyński Sak ani kapeli   
Nie słucha, ani tańczy, ani się weseli. 
Ręce w tył założywszy, stoi zły, ponury, 
Wspomina swe dawniejsze do Zosi konkury; 
Jak lubił dla niej nosić kwiaty, pleść koszyczki, 
Wybierać gniazda ptasie, robić zauszniczki. 
Niewdzięczna! Chociaż tyle pięknych darów strwonił, 
Choć przed nim uciekała, choć mu ojciec bronił: 
On jeszcze! ile razy na parkanie siadał, 
By ją dojrzeć przez okna, w konopie się wkradał, 
Żeby patrzeć, jak ona pleła565 swe ogródki, 
Rwała ogórki albo karmiła kogutki! 
Niewdzięczna! Spuścił głowę i na koniec świsnął 
Mazurka; potem kaszkiet na uszy nacisnął 
I szedł w obóz, gdzie stała przy armatach warta; 
Tam dla rozerwania się zaczął grać w drużbarta 
Z wiarusami, kielichem osładzając żałość. 
Taka była dla Zosi Dobrzyńskiego stałość. 
 
Zosia tańczy wesoło: lecz choć w pierwszej parze, 
Ledwie widna z daleka. Na wielkim
1 ... 31 32 33 34 35 36 37 38 39 ... 42
Idź do strony:

Darmowe książki «Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie - Adam Mickiewicz (barwna biblioteka TXT) 📖» - biblioteka internetowa online dla Ciebie

Podobne książki:

Uwagi (0)

Nie ma jeszcze komentarzy. Możesz być pierwszy!
Dodaj komentarz