Mątwa - Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) (co daje nam czytanie książek TXT) 📖
![Mątwa - Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) (co daje nam czytanie książek TXT) 📖 - Polska Biblioteka 📗 Darmowe Ebooki (Ponad 50t Książek)](/uploads/posts/books/2/2/4/8/mątwa-stanisław-ignacy-witkiewicz-witkacy.jpg)
Czy za tytułową mątwę należy uznać Ellę, która osacza narzeczonego-artystę swą przytulnością? Co prawda określenie to pada właśnie w odniesieniu do niej, ale równie dobrym kandydatem jest dawny kolega szkolny filozofa i malarza Bezdeki, który roztacza mętne wizje realizacji „absolutyzmu życiowego”, czyli hyrkaniczności. A może mątwiczny charakter ma cała rzeczywistość, co ukazują jałowe rozmowy między cierpiącym na twórcze i ideowe wypalenie ateistą, a zarazem adeptem Sztuk, Bezdeką, a przybyłym z zaświatów papieżem-mecenasem i wojownikiem z XVI w.
Wydaną w 1922 r. sztukę Witkacego można zaliczyć do wczesnych, choć już dojrzałych tekstów, powstałych po publikacji fundamentalnych teoretyczno-estetycznych prac (tj. tomu Nowe formy w malarstwie oraz wstępu do Czystej formy w teatrze). W Mątwie odnajdziemy charakterystyczną dla tego autora swobodę wyrazu artystycznego, śmiałe przekraczanie granic realności i prawdopodobieństwa, wycieczki w sferę groteski i absurdu, a jednocześnie dywagacje na temat zasadniczych kwestii filozoficznych, społecznych i egzystencjalnych. Witkacy przedstawia tu swoje wyklarowane już poglądy w sposób bardziej może bezpośredni i lekki niż w późniejszych utworach.
- Autor: Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy)
- Epoka: Dwudziestolecie międzywojenne
- Rodzaj: Dramat
Czytasz książkę online - «Mątwa - Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) (co daje nam czytanie książek TXT) 📖». Wszystkie książki tego autora 👉 Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy)
Za pozwoleniem — kto jest ta dziewczynka?
Czy to jest nowa kochanka, czy też ta narzeczona, o której słyszałem?
BEZDEKANarzeczona.
HYRKAN IVO — w takim razie może pozwoli pani, że się przedstawię: jestem Hyrkan IV, król sztucznego królestwa Hyrkanii. Pani będzie łaskawa nie rozporządzać się moim przyjacielem, bo ze mną może być sprawa krótka.
POSĄGDoskonale mówisz, Hyrkanie.
HYRKAN IVTwoje rady, Alice, także mi są niepotrzebne. Z tobą rozprawię się też we właściwym czasie. Sytuacja — w abstrakcji30 od mego królestwa, które jedynie jest czymś niezwykłym — jest najbanalniejsza w świecie. Przyjaciel postanowił uwolnić przyjaciela od kobiet, zwykłych bab, kobietonów i babonów, które go oblazły.
BEZDEKAW imię czego? Czyż twoje królestwo nie jest tylko źle zamaskowanym obłędem, mój drogi?
HYRKAN IVZaraz się dowiesz. Ty cierpisz już na psychozę więzienną będąc na wolności. Przeintelektualizowany erotyzm połączony z oscylacją między perwersją a klasycyzmem w sztuce. Przede wszystkim do diabła ze sztuką! Sztuki nie ma.
JULIUSZ IIO przepraszam, sire31. Ja nie dam zrobić z mistrza Pawła jakiegoś zwykłego pionka w rękach Waszej Królewskiej Mości. On musi zmarnieć w sposób twórczy.
ELLAJa mówię to samo...
HYRKAN IVOn wcale nie musi zmarnieć. To są właśnie gadania przewrotnych dziewczynek wietrzących padlinę i pomysły zdeprawowanych mecenasów. Paweł nie zmarnieje, tylko się stworzy jako całkiem kto inny. Wy pojęcia nie macie, jakie warunki są w moim państwie. To jest jedyna oaza na świecie całym.
JULIUSZ IIŚwiat wcale nie ogranicza się do naszej planety...
HYRKAN IVOjcze Święty, ja nie mam czasu na zgłębianie pośmiertnej wiedzy Waszej Świątobliwości. Ja jestem człowiek, raczej nadczłowiek, realny. Ja tworzę rzeczywistość ucieleśniając hyrkaniczne pożądania.
POSĄGTakich pożądań nie ma...
JULIUSZ IIWłaśnie to chciałem powiedzieć.
To słowo nie istnieje, jest pustym dźwiękiem bez treści.
HYRKAN IVSkoro podam jego definicję, ten pusty dźwięk stanie się pojęciem i od tej chwili istnieć będzie w świecie idei całą wieczność.
JULIUSZ IIAle tylko naprzód, nie w tył, sire.
HYRKAN IVWłaśnie o to chodzi. Żadne tyły mnie nie obchodzą. Ja odwracam wypadki, a życie idzie także tylko naprzód, a nie w tył.
BEZDEKAWiesz, Hyrkan, że zaczynasz mnie zaciekawiać.
HYRKAN IVPoznaj to — to są cudowne rzeczy. Jak poznasz wszystko, to się wściekniesz z rozkoszy i poczucia siły.
Otóż — hyrkanicznym pożądaniem nazywam pożądanie absolutu w życiu. Tylko wierząc w absolut i w jego osiągnięcie możemy coś w życiu stworzyć.
JULIUSZ III na cóż to się komu przyda? Co z tego wyniknie?
HYRKAN IVTo jest starczy sceptycyzm, raczej starczy marazm. Ach, prawda — zapomniałem, że Wasza Świątobliwość ma już lat ze sześćset. Wyniknie zaś z tego to, że życie nasze przeżyjemy na szczytach tego, co na tej przeklętej naszej gałce jest możliwe, a nie zmarniejemy w ciągłym kompromisie z wzrastającą siłą społecznej przyczepności i organizacji. Niektórzy uważają mnie za anarchistę. Pluję na ich zjełczałe poglądy. Ja tworzę nadludzi. Dwóch, trzech — to wystarczy. Reszta to miazga — ser dla robaków32. Our society is as rotten as a cheese33. Kto to powiedział, że nasze społeczeństwo jest tak zgniłe jak ser?
JULIUSZ IIMniejsza o to, sire. Przyszedłem tu na konferencję w celu powstrzymania sztuki od upadku. Walka z tak zwanym piurblagizmem. Trzeba udowodnić nareszcie, że Czysta Blaga jest niemożliwa. Nawet Bóg, choć jest wszechmocny, nie potrafiłby nic naprawdę w zupełności zblagować.
HYRKAN IVHumbug34. Idąc tu przemyślałem problemat Sztuki. Sztuka się skończyła i nic jej nie wskrzesi. Konferencja nasza nie ma sensu.
JULIUSZ IIAleż, sire, Wasza Królewska Mość jest, jak widzę, wyznawcą Nietzschego35, przynajmniej w kwestiach społecznych. Nietzsche sam uznawał Sztukę jako najistotniejszy stymulans36 potęgi osobistej.
HYRKAN IVCo? Ja wyznawcą Nietzschego? Proszę mi nie ubliżać. To był życiowy filozof dla niedołęgów, chcących się byle czym znarkotyzować. Ja nie uznaję żadnych narkotyków, a więc i sztuki. Moje idee powstały zupełnie niezależnie. Teraz dopiero, po stworzeniu mego państwa, przeczytałem te bzdury. Dosyć. Nasza rozmowa jest skończona.
JULIUSZ IIDobrze. Tylko jedna rzecz: czy takie postawienie kwestii, z uświadomieniem celu, nie jest Czystym Pragmatyzmem? Można wierzyć w absolut w życiu albo nie, ale dlatego programowo wierzyć, aby przeżywać na szczytach, jak się Wasza Królewska Mość wyraził, to nędzne życie na tej gałce — również twoje wyrażenie, mój synu — jest zaprzeczeniem sobie samemu, jest odwartościowaniem samych hyrkanicznych — tak, hyrkanicznych — pożądań! Cha! cha!
HYRKAN IVTo jest czysta dialektyka. Może w Niebie jest ona coś warta. Ja jestem twórcą rze-czy-wi-sto-ści. Rozumiesz, Ojcze Święty? I dosyć — proszę nie wyprowadzać mnie z równowagi.
JULIUSZ IISire, błagam cię, jedno tylko pytanie.
HYRKAN IVNo?
JULIUSZ IIJak jest tam u was z religią?
HYRKAN IVKażdy wierzy, w co mu się żywnie podoba. Religia skończyła się także.
JULIUSZ IIHo, ho. To paradne. I on chce tworzyć dawną władzę bez religii. Naprawdę, sire, to wygląda na głupią farsę. Proszę się popatrzeć na najdziksze szczepy, na plemiona Arunta37 czy jak ich tam. I ci nawet mają religię. Bez religii nie ma państw w dawnym znaczeniu. Może być tylko mrowisko.
HYRKAN IVNie, nie — nie zorganizowane mrowisko, tylko jedna wielka kupa rozproszonych bydląt, nad którą władzę trzymam ja i moi przyjaciele.
JULIUSZ IIA ty sam w co wierzysz, mój synu?
HYRKAN IVW siebie, i to mi wystarcza. A jak mi to będzie potrzebne, uwierzę w cokolwiek bądź, w jakiegokolwiek fetysza, w krokodyla, w Jedność Bytu, w ciebie, Ojcze Święty, we własny pępek, wszystko jedno. Zrozumiano?
JULIUSZ IIJesteś pan zwykły, bardzo zdolny bandyta, połączony z najgorszego gatunku pragmatystą. Nie jesteś pan żadnym królem, przynajmniej dla mnie. Nie znamy się od tej chwili.
A to cię splantowali38, mój kacyku. Ojciec Święty jest naprawdę pierwszej klasy dialektyk.
BEZDEKAWiesz, Hyrkan, że Jego Świątobliwość faktycznie ma trochę racji w tym wszystkim. Przy tym muszę zauważyć obniżenie się tonu naszego towarzystwa od chwili twego wejścia. Rozmowa stała się wprost ordynarna.
JULIUSZ IIMasz zupełną rację, mój synu; z chamami trzeba rozmawiać po chamsku.
BEZDEKAW kwestii fundamentalnej też nie zgadzam się z tobą zupełnie.
ELLAAch, Pawle, więc nie wszystko jeszcze stracone!
HYRKAN IVTak — jestem cham, ale taki, jak jestem, jestem jeden jedyny. Proszę posłuchać. Ostatni raz rozmawiam z wami jak równy z równymi. Pawle — decyduj się. Aleksander Wielki był też chamem. A zresztą, mamy tu władcę między nami. W każdym podręczniku historii znajdziemy opis pana della Rovere i jego sprawek.
JULIUSZ IIMilczeć! Milczeć!
BEZDEKADaj mu już raz spokój.
Nie pozwolę obrażać w moim domu Ojca Świętego, nawet królowi Hyrkanii.
JULIUSZ IIDziękuję ci, mój synu.
Pragmatysta na tronie! Nie — to są rzeczy wprost niesłychane. To jest po prostu śmieszne. Cha, cha, cha!
HYRKAN IVNo, Pawle, mów. Może twoje zarzuty będą trochę istotniejsze. Wierz mi, że chcę twojego szczęścia tylko. Jeśli nie wyjedziesz ze mną dziś do Hyrkanii pośpiesznym o jedenastej, jesteś zgubiony. Ja tu więcej nie wrócę. Zrywam z dyplomacją i rozpoczynam szereg wojen. Rozkopywanie podpalanie mrowisk i kretynowisk. Cudowna historia.
BEZDEKAJednej rzeczy już dokonałeś we mnie. Oto wszystkie problemiki, którymi zajmowałem się przed chwilą, zbladły dla mnie zupełnie.
ELLACzy i problem miłości?
BEZDEKAPoczekaj, Ellu, jestem w tej chwili w innym wymiarze.
Ale muszę ci się przyznać, że nie widzę wielkości i po twojej stronie.
HYRKAN IVJak to?
BEZDEKAJego Świątobliwość wspomniał jedno słówko, które nie może mi wyjść z pamięci — ale nie obrazisz się, Hyrkanie?
HYRKAN IVNa ciebie — nigdy. Mów. Jakież to słowo?
BEZDEKABandyta. Jesteś w istocie małym raubritterem39, a nie istotnym władcą. Jesteś wielki w stosunku do niesłychanie niskiego poziomu kultury w twoim państwie. Nadczłowiek w rodzaju Nietzschego40 może być dziś jedynie małą kanalijką. A resztę procentu dawnych władców można znaleźć w naszych czasach tylko między artystami. Hodowla nadludzi jest największym humbugiem, jaki znam.
HYRKAN IVMówisz jak kretyn. Nie pojmujesz nic a nic mojej koncepcji hyrkanicznych pożądań. Jesteś życiowym absolutystą — to jest fakt. Nie mieścisz się ani w sobie, ani w tak zwanym społeczeństwie. Jesteś skończonym typem moral insanity41, a siły masz w sobie co najmniej na czterech ludzi normalnych, według podziałki naszych czasów.
BEZDEKATak, to jest fakt. Dlatego w tej chwili postanowiłem skończyć samobójstwem.
ELLAPawle, co się z tobą dzieje? Czy ja śnię?
POSĄGDobrze mówi. Nie śmiałam mu tego nigdy powiedzieć, ale to jest jedyne, najbanalniejsze rozwiązanie.
HYRKAN IVMilczeć, baby! Jedna gorsza od drugiej.
Do BezdekiDurniu, czyż na to tu przyjechałem z mojej Hyrkanii, aby ujrzeć upadek jedynego przyjaciela? Mam już dwóch tęgich ludzi. Koniecznie trzeba mi trzeciego. Ty jeden mógłbyś nim zostać.
BEZDEKAAle jakże wygląda codzienny, powszedni dzień w tej twojej Hyrkanii? Czym się tam właściwie zajmujecie?
HYRKAN IVWładza — upajamy się władzą we wszystkich formach od rana do nocy. A potem ucztujemy w sposób wprost zabójczo piękny, mówiąc o wszystkim i patrząc na wszystko z niedosiężnej wyżyny naszego panowania.
BEZDEKAPanowanie nad kupą idiotów niezdolnych się zorganizować. Zwyczajna wojskowa dyktatura. To samo potrafi najradykalniejsza socjaldemokracja przy sprzyjających warunkach.
HYRKAN IVA czymże była dawna ludzkość, jak nie kupą istot, bezkształtną miazgą bez organizacji? Pseudotytany wyrosłe z socjalizmu muszą kłamać, aby utrzymać się przy władzy. My nie. Nasze życie jest Prawdą.
BEZDEKAA więc to jest problem Prawdy. Czy Prawda jest też integralną częścią hyrkanicznego światopoglądu?
HYRKAN IVOczywiście. Ale gdy cała ludzkość włoży maskę, problemat Prawdy zniknie sam przez się. Ja i moi dwaj przyjaciele: książę de Plignac i Rupprecht von Blasen, tworzymy właśnie tę maskę. Zamaskowane społeczeństwo i my jedni, którzy wiemy wszystko.
BEZDEKAWięc nie ma w tym nic z komedii? Wiesz, co mnie głównie zniechęciło? Twój kostium.
HYRKAN IVAleż to drobnostka. Myślałem, że jesteś bardziej wrażliwy na dekorację, i dlatego tak się ubrałem. Mogę zdjąć te fatałaszki.
A wielkość jest, wiesz w czym? W osiągnięciu izolacji. Stworzyć taką wyspę zbydlęconych, zwierzęcych duchów wśród morza zalewającej wszystko organizacji, na to trzeba trochę więcej siły, niż miał jej pan della Rovere w wieku XVI. Nie mówiąc o Borgiach42 — to były zwykłe błazny.
TETRYKONNajjaśniejszy panie — ja jadę też do Hyrkanii. Jak służyć, to już prawdziwym panom.
HYRKAN IVWidzisz? Ten bałwan poznał się na mnie, a ty nie chcesz mnie zrozumieć.
BEZDEKACzekaj; dajmonion43 mój rozdwoił się. Jest to niebywały wypadek w dziejach ludzkości. Słyszę dwa głosy tajemne, mówiące mi dwie równoległe prawdy, które się nigdy nie przetną. Sprzeczność ich jest rzędu nieskończonego.
HYRKAN IVNa moim dworze trzymam pewnego filozofa, niejakiego Chwistka44. Na podstawie koncepcji „wielości rzeczywistości” przeprowadza on systematyczne uwzględnianie Prawdy w ogóle. On ci wytłomaczy45 resztę. To wielki mędrzec. Bezdeka, mówię ci, jedź ze mną.
BEZDEKAMoje sumienie byłego artysty rozrasta się do rozmiarów jakiegoś wszystkoobejmującego nowotworu. Nowe monstrum wrasta samo w siebie. Potwory, męczone dotąd w klatkach, zawojowały nieznane obszary mego rozkładającego się mózgu.
ELLAAleż on po prostu zwariował. Najjaśniejszy Panie, żądaj, czego chcesz, ale nie zabieraj mi go. Jako wariat stworzy rzeczy cudowne w moim towarzystwie.
BEZDEKAMylisz się, dziecinko. Jestem przytomny jak nigdy dotąd. Obłęd mój poznałem dawno — był dla mnie o wiele mniej interesujący niż moja najzimniejsza przytomność.
To jest prawda. On w mojej obecności pokonał atak szału. Był to szał metafizyczny oczywiście, ale życie moje też wisiało na włosku. To jest psychiczny atleta, a i fizyczny także — czasami.
HYRKAN IVAlice, wierz mi, że byłaś dla niego tylko rodzajem octu, w którym zakonserwował
Uwagi (0)